تعلیم و تربیت فرزندان یک وجیبه اسلامی و ملی است

نویسنده : توسلی غرجستان   

رسول گرامی اسلام (ص): اطلبوا العلم من المهد الی اللحد.[1]

چنین گفت پیغمبری راست گوی   زگهواره تا گور دانش بجوی

توانا بود هر که دانا بود                   زدانش دل پیر برنا بود

بر اساس نیازهای بشری به دانستن و فهمیدن و به کارگیری دانسته ها در زندگی یک امر طبیعی و فطری می نمایاند. با توجه به تأکیدات نبی مکرم اسلام و پیشوایان دینی در باب سواد آموزی و تعلیم و تعلم و اینکه یکی از فلسفه بعثت پیامبران الهی تعلیم کتاب و حکمت ذکر شده و بر اساس برخی از روایات اسلامی مقام بس فوق العاده ای برای فراگیرنده دانش در نظر گرفته شده است. بنابراین برای روشن شدن بحث به چند مورد از احادیث که بیانگر جایگاه علم و علم آموزی و فراگیرنده آن می باشد، اشاره می شود.

از منظر قرآن و روایات فراگیری علم و افزایش دانسته ها وظیفه پیامبران، رسالت الهی[2]، واجب و فریضه[3]، بر طرف کننده گمراهی[4]، شغل صاحبان فراست و دانایی[5]، وظیفه مسلمانی[6]، جهاد و پیکار در راه خدا، باعث آمرزش و غفران الهی می باشد[7] و تحمل سختی ها در این راه بسان شمشیر زدن در راه خدا و وظیفه پیامبری قلمداد شده است[8] و از لحاظ بعد مکانی، برای فراگیری دانش باید مکانها را در نوردید[9] و دوری مسافت نمی تواند باعث تعطیلی آن گردد[10]. فراگیری علم یک وظیفه اسلامی و ادای دین الهی برای هر فرد مسلمان می باشد و تبعیض جنسی، نژادی، مکانی و زمانی در آن راه ندارد و اگر در روایات تعبیر واژه "مسلم" به کار رفته است از آن باب است که "مسلم" از منظر ادبیات عرب جنس است و شامل هر فرد مسلمان چه مرد و چه زن، بزرگ و کوچک می شود.

 تعلیم و تربیت در افغانستان

در افغانستان نیز امر تعلیم و تربیت بنا به اقتضائات زمانی و مکانی در طول تاریخ و در برهه کنونی فراز و فرود بس زیادی را تجربه کرده است و گاهی به بهانه نژادی بخش عظیمی از جامعه از فراگیری دانش محروم شده اند و در برهه ی به جهت ایدئولوژی خاص از فراگیری دانش بازمانده اند که مصداق بارز این دو مورد مردم مظلوم هزاره افغانستان است که در مقاطع مختلف ادوار تاریخی از این مهم به عمد بازداشته شده اند. و زمانی به لحاظ جنسیتی از فراگیری دانش که فریضه الهی است؛ منع شده است که مصداق بارز این نوع محرومیت جنسیتی و تبعیض ظالمانه در زمان تسلط و حکومت طالبان در افغانستان هویدا می باشد که چگونه بیش از نصف  جامعه (زنان و دختران) افغانستانی از تحصیل بازماندند. بعد از به وجود آمدن حکومت فعلی کابل و ساپورت آن در ساحات مختلف از جمله در بعد معارف و آموزشی توسط حامیان خارجی آن، تا هنوز کار شایسته و درخور مردم مظلوم افغانستان صورت نگرفته است بلکه بیشتر حرفهای مقامات دولتی از رئیس جمهور گرفته تا وزیر معارف همه در مقام گفتار مانده و جامه عمل بخصوص در مناطق هزارستان نپوشیده است.

وضعیت تعلیم و تربیت در هزاره جات (بخصوص ولایت نو بنیاد دایکندی)

وضعیت آموزش و فراگیری علم در مناطق محروم هزاره نشین مانند سایر بخشهای اقتصادی، رفاهی، فرهنگی و ارتباطات بیش از سایر مناطق کشور رنج می برد. این وجیبه ملی در مناطق مذکور همانند ادوار تاریخی گذشته دچار یک تبعیض مزمن می باشد و با یک دقت نه چندان عمیق و یک توجه نه چندان موشکافانه در می یابیم که بیش از نیم فرزندان واجد شرایط این مردم در مناطق هزاره جات از تحصیل و مکتب رفتن محروم هستند. به گونه ای مثال، در ولایت دایکندی (ارزگان شمالی) بر اساس آمار ریاست معارف این ولایت، باتکیه بر اطلاعات ریز و آشنایی ما با بیشتر این مناطق بیش از نصف واجدان شرایط تحصیل از مکتب رفتن وفراگیری دانش محروم می باشند. در مناطق که بیش از شصت خانه دفتر (سه صد الی چهار صد خانوار) زندگی می کنند، فقط دو باب مکتب دولتی در نظر گرفته شده است که فقط جوابگوی نیم از واجدان شرایط می باشد و از مجموع 115 باب مکتب دولتی 17 باب آن تعمیر دارد که در بقیه مکاتب شاگردان یا در زیر سقف آبی آسمان درس می خوانند و یا در مساجد و منابر.! علاوه بر مشکل فوق، نبود معلمان و کادرهای مسلکی در ساحه معارف در این ولایت و معاش بسیار اندک و پائین معلمان وضعیت نامطلوبی دیگری را به نمایش گذاشته است چنانکه در بسیاری از مناطق متذکره خود مردم برای تأمین زندگی معلمان مسلکی حاضر است ماهیانه به آنها معاش پرداخت کنند اما بنا به ملحوظات سیاسی و ... دولت از تأمین کادرهای مسلکی و ورزیده در ساحه معارف بخصوص در مناطق هزاره نشین خودداری می کند. وضعیت تعلیم و تربیت در سایر مناطق هزاره نشین نیز از این بهتر نیست.!

 بر اساس گزارش سایت سمنگان اورگ زیر عنوان آمار عدالت و توسعه متوازن!" ازمجموع  دوصد ونود باب مکتب بامیان صدو پنجا باب آن تعمیر ندارد و نود شش هزار دانش اموزی بامیانی از نبود کتاب و تعمیر مکتب شکایت دارند.

 ریس معارف ولایت غور: ولایت غور با داشتن 124 هزار شاگرد ودانش آموز  دختر و پسر دارای 390 باب مکتب دولتی می باشد اما از مجموع  فقط 42 باب مکتب دارایی تعمیر است.

  رضایی مدیر معارف دره صوف: دانش اموزان ما زیر سقف بلند آسمان درس می خوانند."

بدین ترتیب اکثر فرزندان این مرزبوم به ویژه هزراه ها از تحصیل و فراگیری دانش که حق مسلم آنهاست در طول تاریخ تعمدا محروم نگهداشته شده اند و این پروسه در حال حاضر نیز ادامه دارد و بر اساس برخی از گزارشها در این اواخر مکاتب که در ولسوالی جاغوری توسط خود مردم راه انداخته شده بود به بهانه اصلاحات اداری و کمبود پرسنل زمزمه ادغام و تقلیل آن به گوش می رسد همانگونه که در مقاله " فرصت سازی و فرصت سوزی (پارادوکس مناطق مرکزی و جنوبی) "[11] قبلا تذکر دادم این تبعیض مزمن براساس یک پالیسی بلند مدت و در چهارچوب اهداف خاص در چرخه تناقضات رفتاری هیئت حاکمه کابل تبارز نموده و در آن راستا قابل تفسیر است.

اینک برای مزید اطلاع و روشن شدن بحث، جدول آمار و مکاتب ولایت دایکندی به صورت تحلیلی از داده های خام براساس اطلاعات واصله از ریاست معارف آن ولایت ارائه می گردد. 

وزارت معارف

ریاست معارف ولایت دایکندی

جدول احصائیه شاگردان  مکاتب رسمی  ریاست معارف ولایت دایکندی از بابت سال تعلمیی 1386

تعداد مکاتب (115)

ردیف

ولسوالی

صنف یک الی هفت

صنف هشت الی دوازده

تعداد مکاتب

محصلین ذکور

محصلین اناث

مجموع

درصد اناث به ذکور

1

اشترلی

3785

73

10

2366

1492

3858

39%

2

مرکز

5291

485

11

3340

2436

5776

42%

3

خدیر

4449

107

14

3292

1264

4556

28%

4

کجران

4122

235

10

3673

684

4357

16%

5

کیتی

8576

219

12

5589

3206

8795

36%

6

سنگتخت

3549

210

9

2265

1494

3759

40%

7

میرامور

7723

648

19

5462

2909

8371

35%

8

شهرستان

12439

1586

30

8788

5237

14025

37%

مجموع

 

49934

3563

115

34775

18722

53497

35%

 

جدول آمار مکاتب و محصلین ذکور و اناث ولایت دایکندی در سال 1386

 

توضیح: بر اساس آمار نماینده وزارت معارف در ولایت دایکندی در سال تحصیلی 1386 در هشت ولسوالی ولایت دایکندی 53497 محصل مشغول به تحصیل هستند که 49934 نفر در صنف یک الی هشت و 3563 نفر در صنف هشت الی دوازده حضور دارند که 35% اناث و 65% را ذکور تشکیل می دهد و تنها 6% شاگردان در صنوف هشت الی دوازده مشغول به تحصیل هستند و 94% بقیه در صنوف یک الی هفت.

کمترین درصد محصلین اناث مربوط به ولسوالی کجران است با 16% و بیشترین درصد محصلین اناث مربوط به ولسوالی مرکز (نیلی و اطراف) است با 42%  که نسبت در صد میانگین محصلین اناث به ذکور در سطح ولایت 35% می باشد.

11% محصلان ولسوالی شهرستان در مقاطع بالاتر از صنف هشت مشغول تحصیل هستند و در ولسوالی اشترلی و خدیر تقریبا 2%  محصلان این ولسوالی ها در مقاطع بالاتر از صنف هشت مشغول تحصیل می‌باشند. [12]*

از مجموع 115 باب مکتب دولتی فقط 17 باب آن دارای تعمیر است یعنی تقریبا 5/14% مکاتب ولایت دایکندی دارای سرپنا می باشد و بقیه در مساجد، منابر، زیر خیمه ها و زیر سقف آبی آسمان (هوای آزاد) تشکیل می شود.


[1] . تفسیر القمی، علی بن ابراهیم قمی ج2 ص401، شرح الاسماء الحسنی، ملاهادی سبزواری، ج2 ص113.

[2] . لقد من الله علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولا من انفسهم یتلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمة و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین. «سوره آل عمران آیه 64».

[3] . پیامبر بزرگوار اسلام (ص): طلب العلم فریضة علی کل مسلم. کافی، شیخ کلینی ج1 ص30، وسائل الشیعة، ج18 ص13، سنن ابن ماجه، ج1 ص81، کنزل العمال، متقی هندی ج10 ص130، احکام القرآن، جصاص، ج3 ص206، شرح مسند ابو حنیفه، ابو علی قاری، ص537،  البته در برخی از منابع بعد از مسلم، مسلمه هم ذکر شده است.

[4] . آل عمران آیه 64.

[5] . قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون انما یتذکر اولو الالباب. «سوره زمر آیه 9».

[6] . کافی، شیخ کلینی ج1 ص30.

[7] . الشاخص فی طلب العلم کالمجاهد فی سبیل الله، ان طلب العلم فریضة علی کل مسلم، و کم من مؤمن یخرج من منزله فی طلب العلم فلا یرجع الا مغفورا. وسائل الشیعه، ج27 ص27، بحار الانوار، علامه مجلسی ج1 ص179. 

[8] . همان

[9] . اطلبوا العلم و لو بالصین. وسائل الشیعه، ج27 ص27، روضة الواعظین، فتال نیشابوری ص10، الجامع الصغیر، جلال الدین سیوطی، ج1 ص169، کنزل العمال، متقی هندی ج10 ص138.

[10] . فلولا نفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون. «سوره توبه آیه 122».

[11] . وبلاگ غرجستان، تاریخ انتشار 26/5/1386

[12] * این آمار و ارقام بر اساس داده های است که یکی از دوستان از مرکز ولایت دایکندی بنا به درخواست ما فرستاده است. اصل مطالب ارسالی در  14 فایل می باشد که اطلاعات بالا به صورت فشرده و تحلیل داده های خام از آن استخراج گردید.